W poszukiwaniu cerkiewnych dzwonów

Obok filialnej cerkwi greckokatolickiej p.w. Opieki NMP w Kopysnie (pierwotnie p.w. Bogurodzicy Pokrow), wzniesionej w 1821 r. znajduje się, powstała także w tym czasie, parawanowa murowana dzwonnica. Na tynku budowli ktoś zamieścił napis "1932”, co może oznaczać datę jej remontu.

Dzwonnica cerkiewna w Kopysnie (2025 r.)

Z konstrukcji dzwonnicy wynika, że była przeznaczona dla trzech dzwonów, lecz ile ich rzeczywiście było po oddaniu jej do użytku, tego nie wiemy. Wiadome jest, że w 1938 r. dzwonnica posiadała dwa dzwony. Do dziś niestety nie zachował się żaden dzwon z cerkiewnej dzwonnicy w Kopysnie. Co się z nimi stało?
Podczas I wojny światowej, pod koniec 1915 r. władze austriackie a dokładnie c.k. Ministerstwo Wyznań i Oświaty poleciły duchowieństwu przeprowadzenie dokładnego spisu dzwonów we wszystkich diecezjach. Na specjalnym formularzu spisowym należało podać dane m.in. na temat wieku i wagi dzwonów. Wykazy dzwonów przesyłano c.k. Urzędowi Konserwatorskiemu w Krakowie, którego zadaniem była obrona przed rekwizycją wyłącznie dzwonów o wartości zabytkowej, za które uznano dzwony sprzed XVII wieku. Czy dzwonnica cerkiewna w Kopysnie posiadała takie dzwony? Nie, a wynika to z publikacji pt. "Dzwony starodawne: z przed r. 1600 na obszarze b. Galicji / na podstawie materjałów zebr. i oprac. przez Feliksa Koperę, Stanisława Tomkowicza oraz własnych zredagował i opatrzył wstępem Tadeusz Szydłowski; z rys. Andrzeja Olesia i Wiesława Zarzyckiego" (crispa.uw.edu.pl) w której, w wykazie zabytkowych dzwonów, brak dzwonów z Kopysna. Dla przykładu warto dodać, iż w miejscowości Pikulice koło Przemyśla zarejestrowano zabytkowy dzwon z cerkwi filialnej o średnicy 59 cm (dolna najszersza) z 1561 r.
Po przeprowadzonej inwentaryzacji dzwonów, w sierpniu 1916 r., nastąpiła pierwsza ich rekwizycja, a po niej kolejne, w których nie brano już pod uwagę ich wieku. Dzwony były doskonałym źródłem cennego surowca dla przemysłu zbrojeniowego, wykorzystywanego do produkcji armat i amunicji, więc podczas wojny nie zwracano uwagi na ich wartość zabytkową. Skoro żaden z dzwonów w Kopysnie nie był zabytkowym, można sądzić, że podczas I wojny światowej jeden z trzech dzwonów, jeżeli było ich tyle, uległ rekwizycji, co potwierdzałyby wspomnienia jednego z mieszkańców Kopysna, który twierdził, że w 1938 roku w tej miejscowości były tylko dwa dzwony, a jeden z nich miał pęknąć podczas burzy (Wspomnienia Jana Krupy).
Kiedy wybuchła II wojna światowa, dzwony znowu stały się cennym surowcem dla przemysłu zbrojeniowego. Aby je chronić przed rekwizycją, dzwony często ukrywano przed niemieckim okupantem.
Dzwony mogły zostać ukryte zarówno przed niemieckimi władzami, jak i ukryte później przed polskimi powojennymi władzami podczas przesiedleń w ramach tzw. układów republikańskich (1945) lub w czasie akcji Wisła (1947).
Według jednego z byłych mieszkańców wsi Kopysno, któryś z dzwonów został wywieziony w kierunku miejscowości Rybotycze i tam miał być zatopiony, być może w jakiejś studni, lecz kiedy to miało miejsce, nie wiadomo.
Niestety nie posiadamy żadnych wiarogodnych informacji na temat losów cerkiewnych dzwonów, w tym dzwonu, który pękł w 1938 r. Cerkiewne dzwony z Kopysna mogły zostać przetopione, a może któryś z nich, dobrze ukryty przed ludzkim wzrokiem, nadal znajduje się w starej studni, leży zakopany w piwnicy, stodole lub pod dużym i starym drzewem... Czy może ktoś zna to miejsce?

Administrator strony

22 czerwca 1941 r. Niemcy rozpoczęli operację „Barbarossa”, atakując terytorium ówczesnego ZSRR, które obejmowało m.in. zagarnięte wcześniej ziemie wchodzące w skład II Rzeczypospolitej, w tym miejscowość Kopysno. Niewiele pozostało dokumentów z tego okresu, które dotyczyłyby naszej wsi.
Udało się nam dotrzeć do niemieckiej, wywiadowczej wiadomości radiowej z 26 czerwca 1941 r. zawierającej informacje uzyskane od pojmanych rosyjskich żołnierzy dot. obecności w dniu 26 czerwca 1941 r. o godz. 5.00 silnych sił wroga na wszystkich drogach w rejonie Kopysno – Rybotycze – Kalwaria. Autor wiadomości informował jednocześnie, iż były prowadzone działania rozpoznawcze z powietrza. Z innej wywiadowczej notatki wynika, iż Niemcy spodziewali się utworzenia nowej grupy wroga w okolicach Rybotycz.

Źródło: The American Historical Association Committee for The Study of War Documents and The National Archives and Records Service
(National Archives Microcopy No. T-105 Roll No. 5).

Wchodząc na teren cmentarza w Kalwarii Pacławskiej i idąc główną aleją w kierunku wschodnim, po lewej stronie, niedaleko muru kaplicy rodziny Tyszkowskich, kilka metrów obok dorodnej lipy, znajduje się samotny nagrobek. Podchodząc bliżej jawi się nam budowla murowana, porośnięta mchem i porostami, otoczona metalowym, pokrytym rdzą ażurowym niskim ogrodzeniem. Płyta nagrobka skierowana jest w stronę klasztoru, a na niej duży leżący scalony z podłożem krzyż z cementu. Poniżej krzyża prostokątna tablica kamienna, uszkodzona w lewym górnym rogu, oderwane fragmenty płyty leżą obok. Na zniszczonej zębem czasu tablicy widoczne wgłębienia, dzieło rytownika, tworzą napis trudny do odczytania, ale po dłuższym przyjrzeniu się i analizie daje się w końcu odczytać. Tym nagrobkiem już dawno nikt się nie opiekował, pozostała na płycie stara wiązanka sztucznych kwiatów i jeden zużyty znicz.
Na próżno w Internecie szukać informacji o osobie pochowanej w tym miejscu. Z treści wyrytego na tablicy nagrobkowej napisu wynika, że jest nim niejaki... i tu się zatrzymajmy.
Więcej informacji o przyjacielu Pawła Tyszkowskiego, właściciela rozległych dóbr m.in Kopysna, Pacławia i okolic, który po jego śmierci ożenił się z wdową, dowiemy się w kolejnej publikacji autora.

Administrator strony